Türkiye’de son yıllarda bazı kurumsal tiyatro sanat yönetmenlerinin, sezon sonunda “satılan bilet sayıları” üzerinden yaratmaya çalıştığı “seyirci patlaması” ve “büyük başarı” söylemi, maalesef ciddi bir demagojinin kapısını aralıyor. Bilet satışları elbette önemli bir veri olabilir; ancak bu veri tek başına hiçbir şekilde seyirci artışı, sanatsal başarı ya da kurumsal ilerleme anlamına gelmez. Tam tersine, bu rakamın tek başına “başarı ölçütü” olarak sunulması, tiyatro sanatının doğasına, kurumsal sorumluluklara ve kültür politikalarının temel hedeflerine aykırı bir yüzeyselliğe işaret eder.
1. Bilet Sayısı = Seyirci Artışı Değildir
Bir kişinin sezon boyunca onlarca online bilet alabileceği gerçeği ortadadır. Dijital bilet sistemleri sayesinde aynı seyircinin farklı oyunlara tekrar tekrar bilet alması, kimi zaman “bilet yığılmalarına” veya “otomatik bilet alımlarına” yol açması mümkündür. Dolayısıyla satılan bilet sayısı, benzersiz seyirci sayısı değildir; hatta çoğu zaman seyircinin niteliği, profili, yaş dağılımı, tiyatroyla kurduğu bağ gibi hiçbir veriyi yansıtmaz.
Bilimsel karşılığı olmayan bir verinin, yıllık faaliyet raporlarında “başarı hikâyesi” gibi sunulması, kamu kurumunun toplumu bilgilendirme ve hesap verebilirlik yükümlülüğünü zayıflatır.
2. Asıl Tartışılması Gereken: Nicelik Değil Nitelik Artışı
Bir tiyatronun görevi “çok bilet satmak” değil; sanat kalitesini geliştirmek, ulusal ve evrensel tiyatro sanatına katkı sunmak, toplumsal kültür düzeyini yükseltmek ve gelecek kuşaklara aktarılacak nitelikli repertuvar üretmektir.
Gerçek başarı ölçütleri şu olmalıdır:
- Eserlerin dramaturjik kalitesi
- Sanatçının sahne performansındaki gelişim
- Oyuncu ve teknik ekibin istikrarlı kadrolarının korunması
- Yapımların yerli ve yabancı akademik çevrelerde aldığı eleştiriler
- Repertuvarın çeşitliliği
- Ulusal klasiklerin korunup geliştirilmesi
- Çocuk ve gençlik tiyatrosunun kapsayıcılığı
- Geleneksel tiyatronun aktarım gücü
- Tiyatro binalarının teknik kalitesi
Bu başlıkların hiçbirinde nicelik tek başına anlamlı bir ölçü olamaz.
3. Sanat Yönetmeninin Görevi: Kadroyu ve İçeriği Güçlendirmek
Bir kurumsal tiyatronun sanat yönetmeni, bilet satmak için değil sanat üretmek için atanır. Bu nedenle:
a) Kadroların İyileştirilmesi
- Sanatçıların ve teknik personelin maaşları yıllardır enflasyonun çok altında seyretmektedir.
- Bu nedenle pek çok yetenekli oyuncu dizi sektörüne veya özel tiyatrolara kaymakta; kurumsal tiyatrolar nitelikli insan gücünü kaybetmektedir.
- İyi bir sanat yönetmeni, kadrosunu korumak ve güçlendirmek için ısrarcı, şeffaf ve hesap verebilir çaba göstermek zorundadır.
b) Personel Devri Azaltılmalı
Bir tiyatro kadrosunun sürekli değişmesi, estetik çizgiyi de sanatsal kimliği de yok eder.
c) Norm Kadrolar ve Uzmanlık Alanları Oluşturulmalı
- Işık, dekor, dramaturgi, koreografi ve çocuk tiyatrosu alanlarında kalıcı uzman kadrolar gerekir.
- Bu kadroların özlük hakları iyileştirilmeden nitelik artışı beklenemez.
4. Repertuvar Sorumluluğu: Türk ve Dünya Klasikleri Esastır
Tiyatro yasası açıkça belirtir:
Kurumsal tiyatroların görevi, Türk ve dünya klasiklerini sahnelemek; Türk dilini ve kültürünü geliştirici nitelikte eser üretmektir.
Bu bağlamda:
- Repertuvarın büyük kısmını “popüler komedilere”, “ticari türlere”, “medyatik isimli projelere” dayandırmak, kurumun asli görevini ihmal etmektir.
- Shakespeare, Molière, Haldun Taner, Turan Oflazoğlu, Güngör Dilmen gibi yazarların düzenli olarak sahnelenmesi kültürel bir zorunluluktur.
- Yeni yazarların yetişmesi için kurum içi oyun yazarlığı birimi güçlendirilmelidir.
5. Tiyatro Binaları ve Sahnelerde Standartlaşma
Türkiye’de kurumsal tiyatroların en büyük sorunlarından biri teknik altyapı eşitsizliğidir.
Önerilen Model: Sahnelerin A, B, C Gruplarına Ayrılması
- A Sahne: Büyük salonlar, tam teşekküllü sahneler, geniş sahne arkası, orkestra çukuru, tam ışık sistemi.
- B Sahne: Orta büyüklükte salonlar, klasik oyunlar ve orta ölçekli müzikaller için elverişli alan.
- C Sahne: Atölye sahneleri, tek kişilik performanslar, deneysel işler, gençlik oyunları.
Bu sınıflandırma, hem repertuvar planlamasını hem bütçe dağılımını hem de sahneleme kalitesini standardize eder.
Teknik Donanımın Standardizasyonu
- Ses ve ışık parkurlarının belirli bir kalite alt sınırı olmalı
- Perdeler, akustik paneller, projeksiyon sistemleri standart hale getirilmeli
- Tiyatro mimarisinde estetik bütünlük sağlanmalı
Kurumsal bir tiyatro, mekânı ile düşüncesi arasında tutarlılık kurabilmelidir.
6. Çocuk Tiyatrosu ve Geleneksel Türk Tiyatrosu İçin Müdürlükler Kurulmalı
Devlet ve şehir tiyatroları, kültür aktarımının ana omurga kurumlarıdır. Bu nedenle:
a) Çocuk Tiyatrosu Müdürlüğü
- Çocuk dramaturgları ile çalışmalı
- Pedagojik uygunluk standartları getirilmeli
- Geleneksel masallar, modern çocuk klasikleri ve yeni metinler geliştirilmelidir
b) Geleneksel Türk Tiyatrosu Müdürlüğü
Karagöz, Ortaoyunu, Meddah ve Köy Seyirlik Oyunları için:
- Uzman sanatçı kadroları oluşturulmalı
- Bu türler müzede sergilenen birer obje olmaktan çıkarılıp yaşayan performans sanatına dönüştürülmelidir
- Geleneksel oyunların modern dramatik yapı ile buluşturulabileceği araştırma programları kurulmalıdır
7. Kamuoyuna Şeffaflık ve Hesap Verebilirlik
Bir kurumsal tiyatro, yalnızca seyircisinin değil aynı zamanda bütün kamunun denetimine açıktır. Bunun için:
- Bilet istatistiklerinin yanında benzersiz seyirci sayısı, tekrar izleme oranı, demografik dağılım, oyun başına memnuniyet puanları açıklanmalıdır.
- Sanatçı özlük hakları, bütçe planı, yapım giderleri, sponsorluk anlaşmaları şeffaf raporlarla duyurulmalıdır.
- Sezon planlaması bilimsel ölçütlere dayandırılmalı, kişisel tercihlerle değil kurumsal ilkelerle belirlenmelidir.
SONUÇ: “Bilet Sayısı Başarı Değildir” – Sanat Yönetmenliği, Niceliğin Değil Nitelik Yönetimidir
Sanat yönetmeninin görevi, bir reklam ajansı yöneticisinin görevi değildir. Bir tiyatroyu “çok bilet satmak üzerine kurulmuş bir işletmeye” çevirmek, kurumu yozlaştırır.
Gerçek başarı;
- nitelikli sanat üretimi,
- güçlü ve korunmuş kadrolar,
- çağdaş sahneleme teknikleri,
- çocuk ve gençlere ulaşan pedagojik tiyatro,
- geleneksel kültürün yaşatılması,
- ulusal ve evrensel tiyatro mirasına katkı
ile ölçülür.
Türkiye’de kurumsal tiyatro anlayışı, niceliğe dayalı demagojileri aşarak bu nitelik odaklı yaklaşıma yönelmelidir. Kamu kaynaklarıyla ayakta duran her kurum, şeffaf, hesap verebilir, öngörülü, bilimsel ve toplum yararına çalışan bir kültür politikası izlemek zorundadır.
