Bursa’nın sanat tarihini yazarken, tiyatro her zaman ön planda olmuştur. Resmin, sinemanın, müziğin yeri nedense geri planda kalmış, Bursa ile tiyatro özdeşleşmiştir.
Bursa Valisi Ahmet Vefik Paşa’nın 1879 yılında Moliere’in oyunlarıyla başlattığı batılı tarzda tiyatro hayatı, yıllar içinde genişledi. Günümüzde turneler dahil 600’den fazla oyunun sahnelendiği, yarım milyondan fazla seyircinin ilgi gösterdiği bir sanat dalı olarak tiyatro, şehir kültürü için benzersiz bir noktadadır. Çok değil, birkaç yıl sonra, Bursa Devlet Tiyatrosu’nun 70. Yılı (2027), şehrin tiyatro tarihinin 150. Yılı (2029) kutlanacaktır.
Tiyatronun gelişmesinde, halka ulaşmasında en önemli unsurlardan biri şüphesiz festivallerdir. Öncesinde, 1962’den beri yapılan, Uluslararası Bursa Festivali’nden bahsetmek istiyorum. Türkiye’nin en uzun süreli festivalidir. Konserlerin, tiyatro, opera, bale gösterilerinin yer aldığı bu festival, ahalinin sanat kültürünün gelişmesinden etkili olmuştur. İktidarların, partilerin değişmesi festivalin devamını etkilememiş, tam tersine bütünleştirici rol üstlenmiştir.
Bursa’nın tiyatro festivali kültürü bu tarihten daha eskidir. Bursa Halkevi, Ahmet Vefik Paşa’dan aldığı mirası devam ettirebilmek için 1932-1947 yılları arasında tiyatro kurmuş, onlarca oyun sahnelemiştir. CHP’ye bağlı olan bu kurum, 1950’de iktidarın el değiştirmesinden bir yıl sonra kapanmıştır. Uzun yıllar boyunca Uludağ adıyla dergi çıkarılmış, tiyatro, kütüphane, edebiyat, tarih spor, köycülük, müze gibi birçok alanda faaliyetler yürütülmüştür. Kapatıldıktan sonra geriye Halkevi binası kalmış. Halkevinin bahçesi olarak kullanılan alan sahne yapılarak “Marmara Sineması” adıyla açılmış. Sinemanın arka taraftaki eski tiyatro salonuna taşınması (Hayri Küçük Tiyatrosu, Tan Tiyatrosu) ile birlikte burası, 28 Eylül 1957’den itibaren Bursa Devlet Tiyatrosu’nun Ahmet Vefik Paşa Sahnesi olarak kullanılmaya başlamıştır. Binanın dış duvarına ilk yıllarında “Ahmet Vefik Paşa Tiyatrosu”, sonraki yıllarda “Bursa Ahmet Vefik Paşa Tiyatrosu” ve “Ahmet Vefik Paşa Bursa Devlet Tiyatrosu” yazılarak şehir kültürünün Ahmet Vefik Paşa’dan (1823-1891), Tomas Fasulyeciyan (1843-1903) ve onun Kumpanyasının Osmanlı Tiyatrosu’na dönüşmesinden geldiği vurgulanmıştır.
Karagöz, Kukla ve Gölge Oyunları Festivali ve Çocuk ve Gençlik Tiyatro Festivali, İKSV’nin 1989’dan beri düzenlediği İstanbul Tiyatro Festivali’nden sonraki en eski iki tiyatro festivalidir. Bursa’nın tiyatro alanında ne kadar gelişmiş olduğunun kanıtıdır.
Bursa Halkevi Tiyatro Festivali (1948 ve 1950)
Bursa Halkevi kapatılmadan birkaç yıl önce, Kasım 1948’de, Halkevinin yayımladığı Uludağ dergisinde, “muazzam bir tiyatro festivali yapılmıştır” denilmiş, ancak başka bilgi yer almamıştır. Bir yıl önce, Halkevinin 1936-1947 yılları arasında oyun sahnelediği, Ulu Camii’nin yakınındaki eski medreseden dönüştürülme Zevk Sineması yanmıştır. Hakkında yeterli bilgi sahibi olamadığımız bu festival, muhtemelen Tayyare Sineması’nda yapılmıştır. Burası günümüzde Tayyare Kültür Merkezi adıyla kullanılmaktadır. Tayyare Cemiyeti tarafından gelir sağlamak amacıyla, 1927’de planlanmış, 1930-1932 yılları arasında inşa edilmiş, 19 Mayıs 1932’de açılmıştır. Bursa Halkevi Temsil Kolu 1932-1936 yılları arasında burada oyun sahnelemiştir.
İkinci kere tiyatro festivali 3-4 Nisan 1950’de yapılır. Yerini kesin olarak biliyoruz: Tayyare Sineması. 3 Nisan’da Ortaoyunu, İsmail Dümbüllü tarafından Tulûat, Karagöz oyunları; 4 Nisan’da ise, operet ve Raşit Rıza ve arkadaşları tarafından modern tiyatro oyunlarının sahnelenmiştir.
Ahmet Vefik Paşa Şenliği (1973)
Bursa Devlet Tiyatrosu 1957’de turne sahnesi olarak faaliyete başlamış, Genel Müdürlüğün Ankara’da hazırladığı oyunlar Bursa’ya turne yapmış, bu uygulama 1971’e kadar sürmüştür. O tarihten itibaren Ankara’dan Bursa’ya gönderilen oyuncular ile kadrolu sisteme geçmiş, kendi oyunlarını üretmeye başlamıştır. Sanat yönetmeni Âli Cengiz Çelenk’in, Ahmet Vefik Paşa Şenliği’nin düzenleneceğini açıklaması günümüze ışık tutacak niteliktedir. Tiyatro yönetimi düzenleyeceğini açıklar. Ne yazık ki, bu şenlik bilmediğimiz bir nedenle yapılmamıştır.
Karagöz, Kukla ve Gölge Oyunları Festivali (1993’den günümüze)
Kültür ve Turizm Bakanlığı ve İstanbul Kültür ve Sanat Vakfı’nın ortaklaşa düzenlediği Geleneksel Tiyatro Festivali, 24-30 Eylül 1983 tarihleri arasında düzenlenir. İstanbul, Ankara ve Bursa’da aynı günlerde oyun sahnelenir. İlginin az veya çok olmasından ziyade, Bursa’da düzenlenecek festival için bir nevi işaret fişeği olmuştur.
On yıl sonra, Şinasi Çelikkol ve birkaç arkadaşının öncülüğünde, 1993 yılının 16-20 Kasım arasında, 1. Milli Bursa Karagöz Festivali düzenlenir. Festivalin açılışı Orhan Camii avlusunda yapılarak geçmişe göz kırpılır. Karagöz’ü Ali Meriç, Hacıvat’ı Selim Gürata ve Sultan Orhan’ı ise Bora Özkula canlandırır. Ardından, Kent Otel’in Karagöz Salonu’nda Karagöz tasvirleri sergisinin açılışını ise ustalar Hayâlî Orhan Kurt ile Hayâlî Metin Özlen yapar.
İkinci kere ise, 1. Uluslararası Bursa Karagöz Festivali adıyla, 1994 yılının 4-7 Ekim günleri arasında yapılır. İkinci festivale ne İl Milli Eğitim Müdürlüğü ne de Bursa Büyükşehir Belediyesi destek verir. Üçüncü kere yapılan festival, UNIMA’nın takvimine girer. Üçüncü festival, 1995 yılının 27-30 Kasım günleri arasında yapılır. Festivalin açılış mekânı, bu tarihten itibaren Tayyare Kültür Merkezi olur. 1996 yılında festival yapılamaz. İlk üç festivali, sponsorların desteğiyle Bursa Karagöz Festivali Müteşebbis Heyeti organize etmiştir. 1997 yılında UNIMA Bursa Şubesi’nin kurulması, Şinasi Çelikkol’un başkan olması, Çekirge yolunda Karagöz Sanat Evinin açılması, festivalin UNIMA’nın bir parçası olmasını sağlar.
Dördüncü kere, 1997 yılının 18-21 Kasım günleri arasında, 1998 yılının 16-20 Kasım günleri arasında beşinci kere yapılır. Festival birkaç kişinin çabasıyla devam ettiği için ekonomik sıkıntılar, salon tahsis problemleri nedeniyle 1999 yılında yapılamaz. 2000 yılından itibaren UNIMA Bursa Şubesi, BKSTV ve Bursa Büyükşehir Belediyesi ortak hareket etmeye başlar. Altıncı kere, 2000 yılının 13-17 Kasım günleri arasında düzenlenir. “Dünya’da Kukla, Gölge Oyunları ve Karagöz’ün Yeri” konulu konferans yapılır. Yedinci kere, 2001 yılının 12-16 Kasım günleri arasında yapılır. 2001, gösteri mekânlarının yaygınlaştığı sürecin başlangıcıdır: Karagöz Sanat Evi, Tayyare Kültür Merkezi, Akpınar Kültür Merkezi, ve Adile Naşit Tiyatrosu.
2002 yılında, sekizinci kere 10-14 Aralık günleri arasında, 2003 yılında dokuzuncu kere 8-13 Aralık günleri arasında, on birinci kere, 2004 yılının 22-27 Kasım günleri arasında yapılır. 2005’te bir ara festivalin yapılmaması konuşulur. Israrlar sonucu vazgeçilerek 29 Kasım-3 Aralık günleri arasında yapılır. 2006, festivalsiz geçer. 2007’de, Bursa Büyükşehir Belediyesi yönetiminin Karagöz Sanat Evi’ni müzeye dönüştürmek için UNIMA Bursa Şubesini çıkarmasının sonucu olumsuz gelişmelere neden olur. 2007 yılının 12-18 Kasım günleri arasında on ikinci kere yapılan festivalde, UNIMA Bursa Şubesi dışlanarak, iki kurum (BKSTV ve Bursa Büyükşehir Belediyesi) organizasyonu yapar. 2009’dan itibaren UNIMA Türkiye Milli Merkezi, Bursa Şubesinin rolünü üstlenir. Bu tarihten sonra da iki yılda bir (2009, 2011, 2013, 2015, 2017, 2019, 2021, 2023) düzenlenmesi gelenek haline getirilir. Bursa Şubesinin yeniden festival komitesine dahil olması için 2019’a beklemek gerekti. Festival, 2025 yılında, 14-23 Kasım arasında 21. kere düzenlenecektir. Sonraki yıllarda her yıl yapılması kararı alınmıştır.
22. Çocuk ve Gençlik Tiyatroları Festivali. 25 Eylül 2017
Çocuk ve Gençlik Tiyatroları Festivali (1996’dan günümüze)
ASSITEJ’in öncülüğünde 20-26 Eylül 1996’da başlayan, BKSTV ve Bursa Büyükşehir Belediyesi’nin desteğiyle devam eden festivalin, ana mekânı Tayyare Kültür Merkezi’dir. Sonraki yıllarda Adile Naşit Tiyatrosu, Barış Manço Kültür Merkezi, Orhangazi Parkı, Çocuk Sanat Evi (artık kullanılmıyor), Akpınar Kültür Merkezi, Elmasbahçeler Kültür Merkezi (iki kültür merkezi de yıkıldığı için kullanılamıyor), Uğur Mumcu Sahnesi, Nâzım Hikmet Kültürevi gibi…
Her yıl Ekim ayında yapılan festival, 2024’te ertelendiği için Nisan 2025’te 29. kere değil, 28. kere yapılabilmiştir. Çocuk ve Gençlik Tiyatroları Festivali’nin diğerlerinden en önemli farkı, çağdaş çocuk ve gençlik tiyatrolarının ne yaptığının görülmesi olmuştur. Yurtdışında ne yapıldığının bilinmesi, eksikliklerin farkına varılması, tiyatro anlayışının değişebilmesi için festival vazgeçilmez bir unsur olmaktadır.
Bursa Uludağ Üniversitesi Festivali (2007’den günümüze)
1982 yılında kurulan Uludağ Üniversitesi Oyuncuları, 2007 yılında aynı isimle festival düzenlemeye başlamıştır. İlk yıllarında, ikisi de 2006 yılında açılan Uğur Mumcu Sahnesi, Çağdaş Eğitim Kooperatifi Kültür Merkezi’nde oyunlarını sahnelemiş, 2012’den itibaren ise Görükle Kampüsünde Prof. Dr. Mete Cengiz Kültür Merkezi açıldıktan sonra üniversitenin sahnesinde devam etmiştir.
Üniversite öğrencilerinin bir araya gelmesi, sonrasında oyunların konuşulması, her yıl ilginin artması festivalin en önemli sonuçlarındandır. 2025 yılında, 16. kere düzenlenmiştir.
Nilüfer Tiyatro Festivali (2008-2024)
Nilüfer Tiyatro Festivali’ne kadar yapılan festivaller belirli bir alanı kapsıyordu. 2008’den itibaren Bursa dışındaki tiyatroların oyunlarının yer aldığı bir festival olarak kurgulanmış, yıllar içinde büyümüş, Bursa’daki amatör, özel, ödenekli tiyatroların da yer aldığı kapsayıcı bir festival havasına bürünmüştür. 2010, 2012, 2014, 2016, 2018’e kadar iki yılda bir Mart-Nisan aylarını kapsayacak şekilde düzenlemiştir. Sezon içinde Bursa’ya turne yapmayan oyunların seçilmesi, bilet fiyatlarının düşük olması, herkesin ilgisini çekebilecek, çok sayıda oyunu seyirciyle buluşturması seyirci ilgisinin yüksek olmasına, tiyatro kültürünün gelişmesine imkân tanımıştır. İlk yıllarında, Konak Kültür Evi, Uğur Mumcu Sahnesi, Fethiye Kültür Merkezi festival sahnesi olarak kullanılırken, 2012’deki festivalde açılışı yapılan Nâzım Hikmet Kültürevi dahil edilmiştir.
2019’da Mart ayında düzenlendikten sonra, 2020’de “Ve Tiyatro” başlığı altında festival yeni bir yapılanmaya gitmiş, salgının olması oyunların devamını olumsuz etkilemiş, değişen belediye yönetimiyle birlikte festival düşüncesi geri plana alınmıştır. Yerel seçimlerin yapılacağı 2024’te, eski halinden eser kalmayan, tadımlık bir festival olarak, onuncu kere yapıldıktan sonra tarihe karışmıştır.
Balkan Ülkeleri Tiyatro Festivali (2014’ten günümüze)
Devlet Tiyatroları ülkenin en önemli tiyatro yapılanmasıdır. Özellikle İstanbul, Ankara dışındaki şehirler için vazgeçilmezdir. Bursa Devlet Tiyatrosu’nun 2014’te başlattığı Uluslararası Balkan Ülkeleri Tiyatro Festivali, 2025’te 12. kere yapılmıştır.
Osmanlı-Rus Savaşı’nda (1877-78) başlayan göç dalgası, 1990’lı yıllara kadar sürmüş, Bursa bir Balkan şehri haline gelmiştir. Günümüzde şehir nüfusunun yarısı Balkan ülkelerinden gelenlerin çocukları veya torunlarından oluşmaktadır. Festivalin başlığının Balkan Ülkeleri olması bu nedenle önemlidir.
Bursa’nın en önemli tiyatro festivalidir. Balkan Ülkelerinin tiyatro kültürü, şehir ahalisinin seyretmesinin yanında, Devlet Tiyatroları’nın diğer bölge tiyatrolarının oyunları seyirciyle buluşmuştur. Seyirciyi zorlayan tek unsur, Türkçe dışındaki dillerdeki oyunlarda, çevirinin sahnenin üst veya yan tarafa yansıtılmasıdır. Daha önce bahsettiğim nüfusun Balkan ülkelerinden gelenlerden oluşması, seyircinin büyük kısmının ailesinde duyduğu, belki hâlâ konuştuğu dil ile oyun seyretmesine imkân tanımıştır.
İlk on yılında, eski Bursa Halkevi binasındaki Ahmet Vefik Paşa Sahnesi ve Bursa’nın ilk oyun yazarı olan Mehmet Şakir Efendi’nin adının verildiği Oda Tiyatrosunda sahnelenen oyunlar, son iki yılda şehrin tamamının festival sahnesi haline getirilmeye çalışılması ile farklı bir yola girmiştir. Festival, Bursa’nın ve Devlet Tiyatroları’nın markası haline gelmiştir.
Meslek Tiyatroları Festivali (2017-2019)
Osmangazi Belediyesi’nin 2017-19 yılları arasında üç kere Meslek Tiyatroları Festivali düzenlemesi fabrikalardaki işçilerin tiyatroya ilgi duymasına, Mayıs ayında yapılan festival için oyun çıkarmalarına neden olmuştu. İki hafta süren festivale Bursa’daki amatör tiyatroların dışında diğer şehirlerden de tiyatrolar katılıyordu. Festival mekânı, Akpınar Kültür Merkezi’nin depreme dayanıksız olduğu gerekçesiyle 2019’da yıkılması, Osmangazi Belediyesi’nin elinde tiyatro oyunu sahnelenebilecek başka kültür merkezinin olmaması (Elmasbahçeler Kültür Merkezi’nin sahnesi 2013’te, bina olarak ise 2016’da yıkılmıştı), festivalin 2020 yılında Eğitim Araçları Gösteri Salonunda devam etmesini gündeme getirmişti. Korona salgını nedeniyle dördüncü kere yapılamamıştı. Akpınar ve çevre mahallerde festivale gelen seyirci olmuyordu. Organize Sanayi Bölgesi’ndeki işçilerin festivalden haberi yoktu. Festivalde oyun sahneleyen işçi tiyatrolarının amacı, oyunlarını halka ulaştırmaktan ziyade, ailelerini ve arkadaşlarını öncelikli olarak görmeleri önemli bir problemdi. Festivalde oyun sahneleyen tiyatroların, diğer ekiplerin oyununu seyretmemesi, merak dahi etmemesi, sanatın gelişmesini engelleyen unsurlardandı.
İşçi Tiyatroları Festivali (2022’den Günümüze)
Bursa’daki özel tiyatroların çabasıyla 2020 yılında kurulan Güney Marmara Tiyatro Kooperatifi, ilk olarak yaz mevsiminde BKSTV ve Bursa Büyükşehir Belediyesi ile tiyatro festivali organize etmişti. Korona salgını nedeniyle bilet satışının az olması, alınan önlemlerin artması nedeniyle festival iptal edilmişti. 2022 yılında yeni bir yapılanmaya gidilerek, Bursa Büyükşehir Belediyesi’nin mekân tahsisi ve maddi desteğiyle Meslek Tiyatro Festivali’nin daraltılmış hali olan İşçi Tiyatroları Festivali, 1 Mayıs’tan itibaren bir haftalık süreci kapsayacak şekilde başlamıştı. Tiyatroların oyun prömiyerini festivalde yapması ise ilgiyi arttıran unsurlardan olmuştu. Festival, tiyatro kültürünün işçiler arasında yayılması için önemli bir fırsattır. Oyunların Tayyare Kültür Merkezi, Ekim Sanat Sahnesi, Kafa Sanat Sahnesi gibi şehrin birçok noktasında olması festival seyircisinin çeşitlenmesine, oyunlara herkesin ulaşabilmesi için önemlidir.
